Partager/Share/Sangiza

21/2/2018, Emmanuel Senga

@sebusenga

Izi ni impunzi zo mu nkambi ya Kiziba zifashe utwangushye ziyisohotsemo

Kuki abanyarwanda badafite uburenganzira bwo kwigaragambya ku bintu bibabangamiye, ubutegetsi bwanze kubonera ibisubizo? Ese u Rwanda cyaba ari cyo gihugu ku isi abaturage badafite uburenganzira bwo kugaragaza ibitagenda, kubera ko Leta itabishaka? Ibi bibazo byari bikwiye gusubizwa na Kagame n’umugore we bajya imbere y’amahanga harimo abanyamerika, abanyafurika, abanyaburayi n’ahandi hose bagatera hejuru bahamya ko ngo nta baturage babayeho neza nk’abanyarwanda. Koko mu Rwanda ni ho abantu babayeho neza? Abaturage batabarirwa mu mujyi wa Kigali babayeho bate? Ese abawutuyemo bisuma bo babayeho bate? Mu nduru gusa gusa, uramutse ushatse kuzihina washyira mu nteruro imwe:  » Niyemeje kubategeka ku ngufu, ntacyo nzabakorera, ariko mwebwe muzambera abacakara nta we ukoma« . Kabone n’abo biyita ko bari mu butegetsi bwe babayeho kuri ubwo buryo, nubwo bagerageza kujijisha bategereje uko byamera ejo cyangwa ejobundi. Na bo bararekereje, ariko bagomba kuryarya ngo barishimye. Wakwishima ute uwo ukorera agufata nk’uruhinja, ngo ni we uhora akubwiriza, agutekerereza ibyo ukora, wowe utabyumva?

Ariko iyi myifatire ni ubugambanyi. Abo bategetsi baragambanira abaturage bashinzwe « kuyobora », kugira ngo baryeho kabiri, n’iyo byaba  mu maganya n’agasuzuguro. Icyo bashinzwe ni ugutera ubwoba abaturage, kugira ngo bumvire buhumyi ubutegetsi bw’igitugu burangwa no guhutaza uwo ari we wese utinyutse kugira icyo atunga urutoki.

Abaturage bazakomeza bahonyorwe kugeza ryari?

Mu butegetsi bw’igitugu buri gihe ni abaturage babwivaniraho. Iri ni ihame kandi ritajya rihinduka. Murambure amaso murebe, guhera mu Burayi bwa ba Hitler, Musolini, ukaza kwa ba Pinochet, ba Mugabe, ba Ben Ali, ba Blaise Compaoré…urutonde ni rurerure.

Nta gushidikanya ko no mu Rwanda ari ko bizagenda. Ni n’ibintu byoroshye kumva. Umunyagitugu atangira yica, afunga, yica urubozo, agira gahunda zo gushonjesha abaturage kugira ngo bamwumvire ngo aha yabaha utwo kurya; ariko bigera aho bikarenga igipimo. Iyo igipimo, umunyagitugu atabashije guteganya mu mibare ye gitangiye kurenga, ni ukuvuga gukabya guhonyora abaturage, aba bishakamo uburyo bwabo bwo kukinaniza. No mu Rwanda, ni ho bishya bishyira.

Byatangiye abaturage batabasha no kuvuga akababaro kabo, kuko inzego z’umutekano zari zibagose zibabuza gutaka, bagahonyorwa bakicecekera. Nyamara, kwa gushaka amaramuko mu baturage, abitwa abategetsi babanyunyuza, byatumye abarenganywa biyongera, kubera guhinduka inyama z’inkongoro nyinshi, bityo iyo mitekano inanirwa kubacecekesha. Hakiyongeraho ko n’iterambere udashobora kuripfukirana. N’iyo televiziyo cyangwa radiyo bitabara abaturage bisakaza amakuru yabo byacecekeshwa, ubu noneho bashobora no kohereza hirya hino amafoto kuri telefoni zabo, bityo bakitangira amakuru. Kandi igisetsa ni uko izo telefoni zakwirakwijwe, abanyagitugu bagira ngo bakomeze bakamure abaturage, babagurisha izo telefoni kugira ngo amasosiyeti yabo acuruza itumanaho akomeze yunguke. Nta na rimwe bigeze bateganya ko izo telefoni zizahinduka intwaro zo gutangaza amarorerwa bakorera abaturage.

Kubera kurambirana, gutangaza amakuru hakoreshejwe za televiziyo n’amaradiyo abaturage bamaze kubihaga, none hiyongereyeho n’amatelefoni, na byo kandi bikaba nta bisubizo bizana, ubu noneho kwihagararaho bitangiye gufata indi sura, isura y’imyigaragambyo.

Mwibuke ko hamaze iminsi haba ibikorwa byo kwijujuta no kwigaragambya byatangiranye n’abazunguzayi, bagahangana n’abapolisi na za Local Defense, na Dasso, ndetse bamwe bakahasiga ubuzima. Byarakomeje bigera ku mashuri yangaga ubuzima bubi ibigo bibashyiramo, kubera amacumbi n’imirire, muri yo hari n’ayatwitswe ariko biracecekwa, nubwo ibi bidatangazwa cyane, ariko hari ingero nyinshi. Bimaze kuzamuka kugera n’aho abaturage batangiye kwinubira ibyemezo bya Leta ibatura hejuru itabateguje: abaturage binubira gusenyerwa ngo batuye mu manegeka, abaturage binubira kurandurirwa imyaka yabo cyangwa abimurwa nta ngurane, abaribwa n’ingona bavoma Nyabarongo, abategekwa gusarura ari uko babonye impushya… ibi byose ngo ni gahunda za Leta; Diane Rwigara na we aba atangije ishyirahamwe ry’urubyiruko rw’agakiza ka Rubanda, nubwo afungiye ubusa arengana ariko yerekanye ko afite ukundi yumva ibintu, amashyaka Leta yanze kwandika yashoweho iterabwoba ngo akunde aceceke, none ejobundi impunzi z’abanyekongo zirabigaragaje, ubwo zavaga mu nkambi ya Kiziba, zigafata inzira zikajya kwigaragambya ku cyicaro cy’Umuryango w’Abibumbye ushinzwe impunzi i Karongi. Aha rwose byaragaragaye ko ari imyigaragambyo ifite ishingiro, kuko baburana ko bicishwa inzara, kandi bakanerekana ko Leta y’u Rwanda ibashyiraho igitutu ishaka kubagira abanyarwanda ku ngufu, no kubaremamo imitwe ya gisirikari. Baraburana uburenganzira bwabo bw’impunzi, hakurikijwe amategeko mpuzamahanga. Ariko mwabonye ko Polisi yahagurutse ikarasa ku mpunzi, nk’uko bisanzwe abavugizi b’iyo Leta bagahakana ko nta warashwe.

Iki gikorwa ni intangiriro nziza igaragaza ko udashobora gutsikamira umuntu umufunze umunwa ubuziraherezo. Ikindi cyagaragaye ni uko Leta isubiza ibibazo. Aho kugira ngo iganirize impunzi ku buryo bw’imishyikirano, yo yashyizemo ingufu z’intwaro. Ibi byo birazwi ko Leta ya Kagame idashobora kuganira, kubera impamvu imwe, kubera ko izi neza ko idashobora kureka gukandamiza abaturage, bityo igahitamo kubatera ubwoba no kubeshya amahanga. Nta na rimwe yabaha demokarasi, ngo bishyire bizane, kuko izi neza ko ibahaye umwanya wo kuganira banayisezerera. Yewe ibi n’intore zirabizi, usibye ko bazitegetse gushinjagira zishira.

Bizagenda bite rero?

Nk’uko bigaragara ni intangiriro, ariko intangirio nziza. Iki gikorwa cy’impunzi z’abanyekongo gishobora gufungura amaso benshi babitekerezaga bucece, maze bagatangira bakavuga ibibazo byabo, byaba na ngombwa bakabyerekana bigaragambya. Muti ubutegetsi buzabarasa. Birashoboka kandi ni cyo buzakora, ariko se icyo impunzi z’abanyekongo zavuze si cyo? Zavuze ko aho kwicwa n’inzara mu Rwanda, ziyemeje kujya kwicwa n’amasasu iwabo muri Kongo. Ni ukuvuga ko zari zizi neza ko n’inzego z’umutekano za Kagame zizabarasa. Nyamara babirenzeho barabikora. Ni ko bigiye  kugenda, abaturage b’u Rwanda bagiye kugera ku rwego rwo gutekereza gutya. Urugero rutari kure ni urwa bariya baturage bo muri Nshili birukanwa ngo n’ukomoka ku musushefu ubanyaga amasambu yabo. Aba baturage batinyutse kubibwira Meya wabo banamwereka n’umwe mu bapolisi waje kubahutaza. Uku ni ugutinyuka, kandi biragenda byiyongera. Icyangombwa ni uguhumukirwa n’ikibazo gihari, ahasigaye ibisubizo birashakwa, kabone n’iyo byaba bikaze bingana iki.

Mu by’ukuri ibikorwa byo kugerageza iriya Leta ntibitangiriye aha, ahubwo birakomeje: Umunyamakuru Ntamuhanga yavanwe mu ibohero rya Mpanga nta we urabutswe, izo nzego z’ubutasi zari he? Higeze kugabwa agatero-shuma iruhande rwa Gisenyi ya kera, none bigeze ku gikorwa cy’imyigaragambyo. Ibi byose biragaragaza ko abaturage barambiwe kugirirwa nabi. Niba ubutegetsi budahinduye imikorere, kandi tuzi ko butazahindura, ntibuzavuze induru ngo bwaratunguwe. Ni bwo bubifitemo uruhare rwa mbere, kandi bizakomeza.

Ingaruka ya mbere ikunda kugaragara muri biriya bikorwa byo guhangana na Leta,  ni uko Leta ibishyiramo ingufu zirenze ukwemera, ku buryo binasohoka n’amahanga akabyibonera. Ikindi, kandi ari na cyo gikomeye, kandi kitazatinda kwigaragaza mu butegetsi bwa Kagame, ni urwikekwe. Iyo bigeze aha rero, kaba kabaye.

Urwikekwe ruzazanwa cyangwa ruzanwa n’iki? Biterwa no kubura ibisubizo by’ibibazo byagaragajwe. Kenshi na kenshi uwateganyije kurushya abaturage ntasobanurira abo yashyizeho ngo bacunge abo baturage. Kubera gushaka kuramba ku ngoma wenyine, ntashobora gusobanurira abo bafatanya mu buyobozi. Bityo agafata ibyemezo wenyine, ariko agashaka ko babimushyirira mu bikorwa. Ni muri iki gihe barimo kubishyira mu bikorwa, bashobora gucakirana n’uburakari bw’abaturage, Kubera ko batazi icyo umunyagitugu wabo yateganyije, bagatanga ibisubizo binyuranye. Umunyagitugu iyo yitegereje ibisubizo binyuranye bitangwa, bamwe basa nk’abagerageza kumva ibibazo, atangira gukeka ko harimo abafatanyije n’abaturage. Ashobora gufata icyemezo cyo kubahana cyangwa kubahinduranya. Icyakorwa cyose kizana urwikekwe hagati y’umunyagitugu n’abagaragu be. Iyo urwikekwe rwahageze, n’ibyemezo kenshi bifutamye bigafatwa, icyo gihe abigaragambya baba begereje intsinzi.

Ntimwibeshye ngo ibi bigira umusaruro vuba na bwangu, si byo, bifata igihe. Ariko iyo bigiye kuwugira birihuta kandi buri gihe bihitana umunyagitugu. Iyi ni yo nzira abanyarwanda barimo, kandi n’umunyagitugu arabafasha cyane kandi arabizi, kuko adashobora kwemera ibiganiro kubera kamere ye. Icyo abantu bagomba kumenya no gutegereza, ni uko, byatinda cyangwa byatebuka, urugendo rwatangiye kandi ruzasozwa igitugu gihiritswe.